Plaatmateriaal kiezen voor je klus: mdf, multiplex, osb of spaanplaat

Wie een kast, een werkblad of een zolderwand gaat maken, staat op een gegeven moment in de bouwmarkt voor een stapel platen die er van een afstand allemaal ongeveer hetzelfde uitzien. Bruin, groot, zwaar. Het verschil in prijs kan oplopen tot het driedubbele, en het verschil in resultaat is nog groter. Ik heb in de loop der jaren genoeg spaanplaat zien uitzakken en genoeg mdf zien opzwellen om te weten dat de keuze aan het begin van de klus belangrijker is dan de afwerking aan het eind.

Hieronder staan de vier platen die je in vrijwel elke bouwmarkt vindt naast elkaar, op de punten waar je in de praktijk tegenaan loopt: hoe de plaat eruitziet op de kopse kant, wat hij doet als het vochtig wordt, of een schroef in de zijkant houdt, en wat je ongeveer kwijt bent voor een plaat van 18 millimeter dik in het formaat 244 bij 122 centimeter.

De vier platen naast elkaar

Plaat	Kopse kant	Vocht	Schroef in de kopse kant	Prijs 18 mm, 244 x 122	Sterkste kant
Mdf	Egaal, fijn en glad, geen structuur te zien	Zwelt en zet onomkeerbaar uit, tenzij je vochtwerend mdf neemt	Houdt matig, altijd voorboren	Ongeveer 25 tot 40 euro	Strak schilderwerk en gefreesde randen
Multiplex	Zichtbare dunne lagen fineer op elkaar	Blijft het beste in vorm, buitenkwaliteit bestaat	Houdt goed	Ongeveer 35 tot 55 euro voor vuren, 60 tot 90 euro voor berken	Constructief werk en zichtwerk met houtnerf
Osb	Grote platte houtsnippers kriskras door elkaar	Osb/3 kan tegen tijdelijke vochtbelasting, niet tegen permanent nat	Houdt redelijk, boor voor bij de rand	Ongeveer 20 tot 35 euro	Beschieting, onderconstructie en een ruwe look
Spaanplaat	Korrelige snippers, fijner dan osb, vaak lichter van kleur	Zuigt water op en valt dan uit elkaar	Houdt slecht, gebruik lamellen of pluggen	Ongeveer 18 tot 30 euro	Droge, gesloten kasten en meubelbouw

Die prijzen zijn een richting, geen belofte. Ze verschillen per bouwmarkt en per week, en een plaat berken multiplex met een nette A-kwaliteit toplaag zit al snel boven de bovenkant van de reeks. Kijk in de bouwmarkt ook naar de dikte die op het etiket staat: veel goedkope aanbiedingen zijn 12 millimeter, en dat is bij een plank van meer dan zestig centimeter breed te dun om niet door te zakken.

Waar het bij elke plaat misgaat

Mdf is het materiaal waar je het strakste schilderwerk mee haalt, en precies dat maakt het populair voor vensterbanken, betimmering en radiatorombouwen. Het probleem zit in de kopse kanten. Die zuigen verf op als een spons, en als er ooit water bij komt zwelt de rand op tot een golvende richel die je er niet meer af schuurt. Wie mdf in een badkamer of in een keukenplint verwerkt, kiest vochtwerend mdf, herkenbaar aan de groene kleur, en zet de kopse kanten dicht met een grondlaag of houtlijm voordat de plaat op zijn plek gaat.

Multiplex is duurder en dat is meestal terecht. De gekruiste lagen zorgen ervoor dat de plaat in beide richtingen sterk is, waardoor hij bij dezelfde dikte veel minder doorbuigt dan spaanplaat. Voor een plank die gewicht draagt, voor een zoldervloer of voor een schuurdeur is dit de plaat waar ik zelf naar grijp. Let wel op de kwaliteitsaanduiding van de lijm: alleen multiplex met een lijmkwaliteit voor buitengebruik overleeft regen, en betonplex met zijn gladde filmlaag is bedoeld voor bekisting en niet voor een keukenblad.

Osb heeft de laatste jaren een tweede leven gekregen als zichtmateriaal in werkkamers en zolders, maar het blijft in de eerste plaats een bouwplaat. De snippers maken de plaat sterk in het vlak en tegelijk vervelend om netjes af te werken, want elke snipper neemt verf anders op. Wil je hem in het zicht laten, dan is een blanke lak of een witte waslaag eerlijker dan een dekkende verf. En koop osb/3 als er ook maar een kans is op vocht tijdens de bouw, want osb/2 is echt alleen voor droge ruimtes.

Spaanplaat is de plaat die het meest wordt onderschat en het vaakst wordt gekocht, meestal in de vorm van gemelamineerd meubelpaneel. Voor de binnenkant van een kast is dat prima. Zodra de plaat gaat dragen, wordt het een ander verhaal. Een legplank van gemelamineerde spaanplaat van 18 millimeter mag je in mijn ervaring hooguit zeventig centimeter overspannen als er boeken op komen, en zelfs dan zie ik na een paar jaar een lichte buik in het midden.

Zagen, schroeven en afwerken

Bij alle vier de platen geldt: het rechte werk laat je in de bouwmarkt doen. Gamma, Praxis, Karwei en Hornbach hebben allemaal een zaagservice, en die zaagt met een paneelzaag rechter dan jij met een cirkelzaag op twee schragen. Ga je zelf zagen, gebruik dan een fijngetand blad met veel tanden en zaag met de goede kant naar beneden bij een cirkelzaag, want daar drukken de tanden het materiaal aan in plaats van eruit. Voor grotere hoeveelheden of voor plaatmateriaal in maten die de bouwmarkt niet voert, is een lokale houthandel vaak goedkoper dan je denkt en heeft die meteen betere kwaliteiten in huis.

Wat je in huis wilt hebben voordat je begint:

• Een fijngetand zaagblad voor plaatmateriaal, en een geleiderail of een rechte lat om langs te zagen
• Spaanplaatschroeven met deelschroefdraad, in een lengte van ongeveer drie keer de plaatdikte
• Een boortje om voor te boren, iets dunner dan de kern van de schroef, plus een verzinkboortje
• Houtlijm voor de verbindingen, want lijm doet in plaatmateriaal meer werk dan de schroef
• Schuurpapier korrel 120 en 180, en grondverf of een randafdichter voor de kopse kanten van mdf
• Een stofmasker van minimaal klasse FFP2 en een stofzuiger bij de zaag, zeker bij mdf

Dat masker is geen overdreven voorzichtigheid. Het stof dat vrijkomt bij het zagen en schuren van mdf is extreem fijn en blijft uren in de lucht hangen. Zaag buiten als het kan, en zet binnen een raam open in plaats van te vertrouwen op de stofzak van je zaag. Voorboren is bij plaatmateriaal net zo belangrijk. Een schroef die je zonder voorboren in de kopse kant van een plaat draait, wringt de vezels uit elkaar en splijt de plaat over de hele lengte, en dat is bij een dure berken multiplex een pijnlijke manier om iets te leren. Welke schroef bij welke klus past, staat uitgebreider beschreven in het overzicht van schroefsoorten en maten.

Hangt de plaat straks aan een muur in plaats van in een frame, dan verschuift het probleem van de plaat naar de bevestiging. In gasbeton of gipsblokken houdt een gewone plug niets, en dan is het type plug belangrijker dan het type plaat. In de uitleg over pluggen per materiaal staat per ondergrond welke je nodig hebt. Werk je aan een plafond, dan is de manier waarop je de platen ondersteunt tijdens het monteren minstens zo bepalend voor het eindresultaat, iets wat goed te zien is in de werkwijze voor platen aan het plafond.

Wanneer je er een vakman bij haalt

Plaatmateriaal is geen constructiemateriaal, en dat onderscheid wordt in doe-het-zelffilmpjes te makkelijk overgeslagen. Een plaat multiplex kan als vloerafwerking op bestaande balken liggen, maar hij vervangt geen balk. Wil je een vloer verzwaren omdat er een zwaar bad, een dikke kast of een bibliotheek op komt, of wil je een wand weghalen die mogelijk draagt, dan bereken je dat niet zelf. Dat is werk voor een constructeur of een erkende aannemer, en bij een dragende wand vraagt de gemeente meestal ook een vergunning.

Hetzelfde geldt op het moment dat er leidingen in het spel zijn. Zolang je in een bestaand frame werkt is er weinig aan de hand, maar zodra je platen op een wand schroeft waar elektradraden of waterleidingen achter zitten, boor je niet op goed geluk. Aansluitingen op de groepenkast en werk aan gasleidingen laat je sowieso over aan een erkende installateur, hoe overzichtelijk het er ook uitziet. Een verkeerde plaat kost je een middag en een paar tientjes, een verkeerde aansluiting kost aanzienlijk meer.

Als ik het tot een vuistregel mag terugbrengen: neem multiplex als het moet dragen, mdf als het glad geschilderd moet worden, osb als niemand ernaar kijkt of juist als iedereen ernaar mag kijken, en spaanplaat alleen in een kast die droog blijft. En koop bij twijfel de dikkere plaat. Het verschil tussen 12 en 18 millimeter is een paar euro, en het scheelt jaren.